Bir taraftan çocuğumuzun zorlandığını görür ve onu korumak isteriz; diğer taraftan güçlü olmasını, karşılaştığı zorluklarla baş etmeyi öğrenmesini bekleriz. Tam da bu nedenle kaygılı bir çocuğun ebeveyni olmak zaman zaman oldukça zorlayıcı olabilir.
Sabah okula gitmemek için yoğun bir karın ağrısı yaşayabilir. Anne ve babasının ölmesinden korkabilir. Sınava gireceği gün, siz hiç baskı yapmasanız bile yoğun bir kaygı yaşayabilir. Onu tam söylediğiniz saatte bıraktığınız yerden almayacağınızı düşünebilir. Gördüğü bir rüyanın etkisinden çıkamayabilir. Ve tüm bunlar, onun zihninde gerçekten oluyor ya da olacakmış gibi hissedilebilir. Böyle zamanlarda ebeveyn olarak bazen sakince rahatlatmaya çalışır, bazen “Korkacak bir şey yok” deriz. Bazen defalarca aynı güvenceyi veririz. Bazen de çocuğumuzun bitmeyen kaygıları karşısında bizim de tahammülümüz azalır ve öfkelenmeye başlarız.
Kaygılı bir çocuk olmak elbette zordur. Ancak kaygılı bir çocuğun ebeveyni olmak ve ne zaman ne yapacağını bilememek de oldukça zorlayıcıdır.
Peki çocuğumuz kaygılandığında her zaman müdahale etmeli miyiz? Ne zaman yanında durup beklemeli, ne zaman cesaretlendirmeli, ne zaman profesyonel destek almalıyız?
Her Kaygı Ortadan Kaldırılması Gereken Bir Problem midir?
Çocuğumuz kaygılandığında bunu her zaman düzeltilmesi ya da ortadan kaldırılması gereken bir sorun olarak görmemiz gerekmez. Kaygı, diğer tüm duygular gibi insan olmanın doğal bir parçasıdır. Çocukların büyürken, dünyayı keşfederken ve giderek bağımsızlaşırken hiç kaygı yaşamaması mümkün değildir. Üstelik kaygının koruyucu bir işlevi de vardır. Bizi olası tehlikelere karşı uyarır, dikkatimizi artırır, hazırlanmamızı ve gerektiğinde harekete geçmemizi sağlar. Bu nedenle hedefimiz kaygılanmayan bir çocuk yetiştirmek değil; kaygılandığında zamanla sakinleşebilen, yeniden dengelenebilen, yaşadığı duyguyu ifade edebilen ve kaygısıyla birlikte hareket edebilen bir çocuk yetiştirmek olmalıdır. Elbette bu denge zaman zaman bozulabilir. Bir çocuk her kaygısıyla her zaman aynı beceriyle baş edemeyebilir. Bazen bizim desteğimize daha fazla ihtiyaç duyabilir.
Önemli olan kaygının varlığı değil, çocuğun yaşamında ne kadar yer kapladığı, yaşamını ne kadar zorladığıdır.
Kaygı Her Zaman Kaygı Gibi Görünmez
Çocuklar, özellikle küçük yaşlarda, yaşadıkları duyguyu “Ben kaygılıyım” diyerek ifade edemeyebilirler. Bazen kaygı bedensel belirtilerle karşımıza çıkar: karın ağrısı, mide bulantısı, baş ağrısı, uykuya dalmakta güçlük gibi... Bazen öfkenin arkasına saklanır. Çocuk daha huzursuz, tepkisel ya da inatçı görünebilir. Bazen de kaçınma olarak karşımıza çıkar.
Bir duygu çocuğa ağır geldiğinde ya da çocuk henüz onu tanıyıp uygun yollarla ifade edebilecek becerileri geliştirmediğinde, yaşadığı kaygıyı davranışları üzerinden gösterebilir.
Örneğin “Ders çalışmıyor” diye düşündüğümüz bir çocuk, aslında başarısız olmaktan o kadar korkuyor olabilir ki hiç denememek ona daha güvenli geliyor olabilir.
“Arkadaşlarıyla konuşmuyor” dediğimiz çocuk, reddedilmekten korkuyor olabilir.
“Okula gitmek istemiyor” dediğimiz çocuk, sınıfta yaşayacağını düşündüğü bir durumla baş edemeyeceğinden endişeleniyor olabilir.
Bu nedenle bazen gördüğümüz davranışı hemen değiştirmeye çalışmak yerine şu soruyu sormak daha kıymetlidir:
“Bu davranışın altında hangi duygu olabilir?”
Kaygı Ne Zaman Sorun Haline Gelir?
Bir çocuk kaygılandığında yalnızca “Kaygısı var mı?” sorusuna değil, kaygının gelişim dönemine, süresine, sıklığına ve çocuğun günlük yaşamındaki etkisine bakmak gerekir.
Kaygı çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun mu?
Okula yeni başlayacak bir çocuğun annesinden ya da babasından ayrılırken kaygılanması oldukça doğaldır. İlk günlerde ağlayabilir, okula gitmekte direnç gösterebilir veya ebeveyninden ayrılmak istemeyebilir. Benzer şekilde sınava hazırlanan bir çocuğun zaman zaman sınavı düşünmesi, sınav öncesinde heyecanlanması ve hatta başarısız olmaktan korkması tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez.
Çocukların yaşları ve gelişim dönemleri değiştikçe korkuları ve kaygıları da değişebilir.

Kaygı ne kadar süredir devam ediyor?
Yeni okula başlayan bir çocuğun birkaç hafta boyunca ayrılmakta zorlanması anlaşılabilir. Hatta alıştıktan bir süre sonra bile bazı sabahlar aynı kaygı yeniden ortaya çıkabilir. Ancak aylar geçmesine rağmen kaygının yoğunluğu hiç azalmıyor, çocuk hâlâ sakinleşmekte güçlük çekiyor ve günlük yaşamı bundan etkileniyorsa artık durumu daha yakından değerlendirmek gerekir.
Benzer biçimde hayatında önemli bir kayıp yaşayan çocuğun bir süre anne ve babasını da kaybetmekten korkması anlaşılabilir. Bir kayıp ve yasla karşılaştığımızda hepimiz diğer sevdiklerimizi kaybetme ihtimaline karşı daha hassas hale gelebiliriz. Ancak yaşam yeniden dengeye gelmesine rağmen kaygı uzun süre aynı yoğunlukta devam ediyorsa çocuk bu duyguyla baş etmekte desteğe ihtiyaç duyuyor olabilir.
Kaygı hayatının başka alanlarını da zorlamaya başladı mı?
Belki de en önemli göstergelerden biri budur. Çocuk belirli bir konuda yaşadığı kaygıyı hayatının başka alanlarına da taşımaya ve daha önce yapabildiği şeyleri artık yapamamaya başladıysa kaygının işlevselliğini etkilediğini düşünebiliriz.
Bir çocuk sınavdan kaygılanabilir. Ancak kaygısı nedeniyle uyuyamıyor, okula gitmek istemiyor, ders çalışmaktan tamamen kaçınıyor ve günlük yaşamının büyük kısmı sınav düşüncesi etrafında dönüyorsa durum farklıdır.
Çocuğun zihni kaygıyla ne kadar sık uğraşıyor?
Çocuk yalnızca sınav akşamlarında mı kaygılanıyor, yoksa gününün önemli bir bölümünü ödevleri, dersleri ve sınavları düşünerek mi geçiriyor? Kaygının çocuğun zihninde ne kadar alan kapladığı da bize önemli bir bilgi verir. Kısacası yalnızca “Çocuğum kaygılanıyor mu?” diye değil, “Bu kaygı çocuğumun hayatını ne kadar yönetmeye başladı?” diye sormamız gerekir.
Çocuğumuzu Kaygıdan Korurken Kaygıyı Büyütüyor Olabilir miyiz?
Kaygılı bir çocuk gördüğümüzde doğal olarak koruma içgüdümüz devreye girer. Garsona sipariş vermeye çekiniyorsa onun yerine söyleriz. Arkadaşına bir şey sormaktan korkuyorsa biz sorarız. Bir etkinliğe katılmaktan kaygılanıyorsa “İstersen gitme” deriz. Bütün bunları elbette sevgimizden yaparız. Üstelik gerçekten işe de yarar; Çocuk o anda rahatlar.Ancak tam da burada kaygının önemli döngülerinden biri başlayabilir. Çocuk korktuğu durumdan kaçınır, kaçındığında kaygısı azalır ve zihni zamanla “Demek ki rahatlamak için kaçmam gerekiyor” bağlantısını öğrenebilir. Böylece bir sonraki kaygı verici durumda da baş etmenin yolu olarak kaçınmaya yönelmesi kolaylaşabilir. Bu nedenle çocuğun yaşadığı bütün kaygıları ortadan kaldırmak yerine, onun kaygıyla karşılaşabileceği küçük ve güvenli deneyimler oluşturmak daha değerlidir.
Bugün garsona siparişinin yalnızca bir kısmını kendisi söyleyebilir. Yarın tamamını söyleyebilir. Bugün doğum günü partisinde bir süre sizin yanınızda oturabilir, ardından birlikte arkadaşlarının yanına yaklaşabilirsiniz.
Amaç çocuğu korktuğu durumun içine zorla itmek değil; “Kaygılandım ama yapabildim” deneyimlerinin yavaş yavaş çoğalmasına yardımcı olmaktır.
Duyguya Alan Açmak
Aile içinde bütün duyguların doğal olduğunu söylesek de uygulamada bazı duygularla karşılaşmakta daha fazla zorlanabiliriz. Çocuğumuza “Bugün biraz kaygılı görünüyorsun”, “Bu seni korkutmuş olabilir” ya da “Sanırım bu konuda biraz endişelendin” demekten bazen kaçınırız. Çünkü duyguyu konuşmanın o duyguyu artıracağından endişe edebiliriz. Oysa çocuğun yaşadığı duyguyu isimlendirmek, onu gördüğümüzü ve anlamaya çalıştığımızı gösterir.
Hatta bazen çocuk henüz duygusunu ifade etmeden: “İlk kez böyle bir yere gelmek biraz kaygı verici olabilir.” diyebilmek bile onun yaşadığı deneyimin anlaşılır olduğunu hissetmesine yardımcı olabilir.
Burada önemli bir ayrım vardır: Duyguyu kabul etmek, korkuyu doğrulamak değildir. “Bunun seni korkuttuğunu görüyorum” demekle “Evet, korkmakta haklısın, gerçekten kötü bir şey olacak” demek aynı değildir. Çocuklar korkusunun normal olduğu, sorun olmadığı anne ve babasının destek olabileceğini bilmek ister. Bu yüzdendir ki; korkacak bir şey yok yerine, korktuğunu biliyorum geçecek demek başlı başına güçlü ve bilge bir destektir.
Bazen Sadece Güvende Hissetmek İçin Beklemek Gerekir
Çocuğun kaygısını fark ettiğimizde diğer uçta hemen “üzerine gitmesini” istemek vardır. Oysa her kaygı anında çocuğu harekete geçirmek zorunda değiliz. Bazen yeni bir ortama girdiğinde önce etrafı gözlemlemeye, bir süre yanımızda durmaya, bedeni sakinleşene kadar beklemeye ihtiyacı olabilir. Burada ebeveyn çocuğun güvenli limanı olabilir. Ancak güvenli liman olmak, çocuğu limandan hiç çıkarmamak değildir. Çocuk gerektiğinde bize dönebilmeli, yanında olduğumuzu hissedebilmeli; aynı zamanda hazır olduğunda yeniden küçük bir adım atabileceğini de deneyimlemelidir. Dolayısıyla beklemek ile kaçınmayı desteklemek aynı şey değildir.
Bazen birkaç dakika beklemek çocuğun kendisini düzenlemesine yardımcı olur. Ancak kaygılandığı her durumda onu ortamdan çıkarmak, onun yerine yapmak ya da deneyimden tamamen uzaklaştırmak farklı bir mesaj verebilir.
Harekete Her Zaman Siz Geçmeyin
Kaygılı bir çocuk için hayatı aşırı kolaylaştırmak, farkında olmadan ona “Ben olmadığımda bununla baş edemezsin” mesajını verebilir. Bu nedenle yapılacak her şeyi onun adına planlamamaya çalışın.
Örneğin arkadaşlarıyla yaşadığı bir sorunu konuşmaktan kaygılanan bir çocuğa söyleyeceği bütün cümleleri hazırlamak yerine düşünmesine yardımcı olacak sorular sorabilirsiniz:
“Arkadaşına ne söylemek istersin?”
“Ne söylersen kendini daha iyi ifade etmiş olursun?”
“Şu anda neye ihtiyacın var?”
“Bu sorunu nasıl çözmek istersin?”
“Daha önce buna benzeyen bir durumda ne yapmıştın?”
Böylece ebeveyn problemi çözen kişi olmaktan çıkar ve çocuğun kendi çözümünü üretebilmesine eşlik eden kişi haline gelir. Çocuğun kaygısıyla baş etme becerisinin gelişmesi için zaman zaman bizim geri çekilip onun düşünmesine alan açmamız gerekir.
Çocuk Sürekli Güvence İstiyor ve Yine de İkna Olmuyorsa...
“Beni tam saatinde almaya geleceksin değil mi?”
“Geç kalmayacaksın değil mi?”
“Kesin geleceksin değil mi?”
Kaygılı çocuklarda aynı soruların tekrar tekrar sorulduğunu görebiliriz. Ebeveyn olarak doğal olarak güvence vermek isteriz. Çocuk da verdiğimiz yanıtla kısa süreliğine rahatlar. Ancak biraz sonra aynı soru tekrar gelebilir. Bu nedenle her seferinde uzun uzun açıklama yapmak yerine zaman zaman çocuğun geçmiş deneyimlerini hatırlamasına yardımcı olabiliriz.
“Daha önce seni almaya geldiğim zamanları hatırlıyor musun?”
“Sence bugün ne olacak?”
Ve hayatın küçük belirsizliklerini de tolere edebilmesine yardımcı olabiliriz: “Bazen birkaç dakika gecikebilirim. Bu olabilir. Ama böyle bir durumda ne yapacağını birlikte biliyoruz.” Çünkü çocuğa verebileceğimiz güven, hayatın her zaman tam planladığımız gibi gideceğine ilişkin bir garanti değil; plan dışı bir şey olduğunda da baş edebileceğine ilişkin bir güvendir.
Peki Bizim Kaygımız?
Kaygılı bir çocuğun ebeveyniysek yalnızca onun kaygısını değil, zaman zaman kendi kaygımızı da fark etmemiz gerekir. Çocuğumuz zorlandığında bizim yüzümüz nasıl değişiyor? Bedenimiz geriliyor mu? Hemen onun yerine harekete geçiyor muyuz? Başına bir şey gelmesinden korktuğumuz için yapabileceği şeyleri onun adına mı yapıyoruz? Denemesine ne kadar izin veriyoruz?
Çocuğumuzun kaygısını hızla ortadan kaldırma isteğimiz bazen onun zorlanmasına tanıklık etmenin bizde oluşturduğu kaygıyla da ilişkili olabilir.
Kaygının Karşı Yakasında
Çocuklarımızın hayatındaki bütün belirsizlikleri ortadan kaldıramayız. Onları bütün hayal kırıklıklarından, başarısızlıklardan, ayrılıklardan ve korkulardan koruyamayız. Belki de buna ihtiyacımız da yoktur. Kaygılı bir çocuğun ihtiyacı, önündeki bütün korkuları kaldıran bir ebeveyn değildir. Korktuğunda onu görebilen, gerektiğinde yanında bekleyebilen, hazır olduğunda küçük bir adım atması için cesaretlendiren ve en önemlisi ona: “Bununla baş edebileceğine inanıyorum.”