Ülkemizde yıllardır Mali İdarenin, mükelleflerle yargı ihtilafına girmeksizin başvurduğu çözüm yollarından birisi hatta en önemlisi uzlaşma müessesesidir.
Gerek Tarhiyat Öncesi Uzlaşma gerekse de Tarhiyat Sonrası Uzlaşma Müessesi sayesinde farklı gerekçelerle muhatap kalınan vergi ve vergi cezaları için mali idare ile uzlaşma cihetine gidilmekte ve “Uzlaşmanın Kesinliği İlkesi” gereği uzlaşılan vergi ve cezalar için ayrıca vergi yargı mercileri nezdinde dava yoluna gidilememektedir. Ancak, “Uzlaşma” oranlarının yüksek olmasına rağmen bugüne kadar çıkan tüm Vergi Affı Paketlerinin kapsamında “devam eden vergi davaları da “vardı. Çünkü, Tarhiyat Öncesi ve Tarhiyat Sonrası Uzlaşma oranlarının başarısına rağmen, gerek uzlaşma kapsamına girmeyen vergi ve cezalardan dolayı gerekse de uzlaşılmayan vergi ve cezalardan dolayı açılan vergi davaları bile vergi yargı mercilerinin yükünü gereğinden fazla arttırıyordu.
Bugüne dek çıkan af paketlerinde, vergi davalarının safha ve sonuçlarına göre vergi aslının belli bir kısmı ödenerek vergi ziyai cezaların terkin edilmesi karşılığında vergi dava hakkından feragat edilerek, yargı süreci sonlandırılıyordu. Böylece yargı yükü, iki üç yılda bir çıkan vergi af paketleri sayesinde kısmen de olsa hafifletilmiş oluyordu. Ancak, 7524 sayılı kanun ile yapılan değişiklik neticesinde, 2 Ağustos 2024 tarihinden itibaren “vergi aslı” hem “tarhiyat öncesi “hem de “tarhiyat sonrası uzlaşma “kapsamından çıkartıldı. Yani, yaklaşık iki yıldan bu yana yapılan yasal düzenleme ile vergi aslı için mali idare ile uzlaşma imkânı kalmamıştır.
Peki, buralara nasıl gelindi?
Bu düzenlemeden sonra nasıl bir durum ortaya çıktı ve nasıl bir yol izlemek lazım? Öncelikle, teknik isimlerinden dolayı izaha muhtaç olduğunu düşündüğüm “Tarhiyat Öncesi Uzlaşma” ile “Tarhiyat Sonrası Uzlaşma “kavramlarına kısaca bir açıklık kazandırmak isterim. Vergi sistemimizde tarh yetkisi yani, vergi miktarını hesaplayıp mükellefe tebliğ etme yetkisi münhasıran vergi dairelerindedir. Her ne kadar mükelleflere kesilen vergi ve cezaların büyük çoğunluğu Vergi Müfettişlerinin Vergi İnceleme Raporları neticesinde ortaya çıksa da, vergi inceleme raporlarına istinaden kesilen vergi ve cezalar, vergi daireleri marifetiyle tarh edilerek (vergi ve ceza ihbarnamelerine dönüştürülerek) mükellefe tebliğ edilmektedir.
İşte, vergi inceleme raporları ile yazılan vergi ve cezalar daha vergi dairesine gitmeden önce yani, vergi dairesince tarhiyat yapılıp vergi /ceza ihbarnamesine bağlanmadan önce, Vergi Müfettişlerinin Denetim Birimleri ile yapılan uzlaşmaya “Tarhiyat Öncesi Uzlaşma” diyoruz. Mükellef, Vergi Müfettişi inceleme tutanağını düzenlerken; “Tarhiyat Öncesi Uzlaşma” istiyor musunuz? Sorusuna olumsuz yanıt verirse, Vergi İnceleme Raporu, Rapor Değerlendirme Komisyonunda da okunup işleme konulması uygun bulunduktan sonra, Vergi Müfettişleri Teşkilatı (İlgili Denetim Daire Başkanlığı) bu raporu, kendi bünyelerindeki Uzlaşma Servisine göndermez. Vergi Dairesi tarafından vergi/ceza ihbarnamesi düzenlensin diye mükellefin bağlı olduğu vergi dairesine gönderir. Ama mükellef, vergi müfettişinin uzlaşma teklifini kabul ederse, bu husus vergi inceleme tutanağında; “mükellefin Tarhiyat Öncesi Uzlaşma talebi bulunmaktadır” şeklinde kayıt altına alınmaktadır. Vergi inceleme raporları, tamamlandıktan sonra vergi dairesine gönderilmez ve vergi müfettişlerinin uzlaşma komisyonuna sevk edilerek mükellef ile uzlaşma yoluna gidilmektedir. Yani, vergi/ceza ihbarnamesi düzenlenmeden önce Vergi Müfettişi Teşkilatlarının uzlaşma komisyonu ile yaptığı uzlaşmaya “Tarhiyat Öncesi Uzlaşma” denilmektedir.

Mükellef, vergi inceleme tutanağı düzenlenirken, “Tarhiyat Öncesi Uzlaşma” İstemiyorum derse vergi inceleme Raporu, Vergi Müfettişi Teşkilatının Uzlaşma servisinde işlem görmeksizin doğrudan mükellefin bağlı olduğu vergi dairesine gönderilir. Mükellefin bağlı olduğu vergi dairesi, raporun sonuç bölümünde belirtilen vergi ve ceza miktarlarını, vergi/ceza ihbarnamesine dönüştürerek vergi inceleme raporu ile birlikte mükellefe tebliğ eder. Mükellef, kendisine gelen vergi/ceza ihbarnamesine göre 30 gün içinde uzlaşmaya da müracaat edebilir, dava da açabilir. İşte, Vergi İnceleme Raporu vergi dairesine geldikten sonra vergi/ceza ihbarnamesine istinaden yapılan uzlaşmaya da “Tarhiyat Sonrası Uzlaşma” denilmektedir.
Şunu da belirtmekte yarar var ki; bir mükellefin hem Tarhiyat Öncesi Uzlaşma hem de Tarhiyat Sonrası Uzlaşmaya müracaat etmesi mümkün değildir. Yani, iki uzlaşma hakkı bir arada kullanılamaz, ikisinden birini tercih etmek gerekmektedir.
Şimdi de kısa bir açıklamanın ardından makalemizin ana konusuna tekrar dönelim. Yasal düzenleme ile vergi aslı neden uzlaşma kapsamından çıkartıldı? Bundan sonra nasıl bir yol izlemek lazım? Makalemizin başlığında olduğu gibi; Maliye ile uzlaşsak mı? Uzlaşmasak mı? Mükellefe getireceği fayda ve riskler nelerdir?
Öncelikle şunu belirtmek isterim ki, 7524 sayılı kanun ile yapılan 2 Ağustos 2024 tarihindeki değişiklikten önceki son yıllarda, yazılı olmayan birtakım kurallar çerçevesinde, yani teamülen hem tarhiyat öncesi, hem de tarhiyat sonrası uzlaşma komisyonlarında vergi aslında hiçbir indirim yapılmıyordu. Ama daha eski dönemlerde, vergi asılları için uzlaşma komisyonlarında indirim yapılıyordu ve mevzuatta vergi asıllarında ne kadar indirim yapılabileceğine ilişkin bir sınırlama da bulunmuyordu.
Özellikle, sosyal medyada büyük işletmelerinin milyar TL tutarında vergi asıllarının ve cezalarının uzlaşma komisyonlarında tamamının silinmesi vakalarının çokça dillendirilmesi toplumun genelinde büyük bir rahatsızlığa sebebiyet verdi. Bu yönde, duyulan rahatsızlığı bastırmak ve baskılamak adına, “vergi asılları” , yapılan yasal düzenleme ile 2 Ağustos 2024 tarihinden itibaren hem Tarhiyat Öncesi Uzlaşma hem de Tarhiyat Sonrası Uzlaşma kapsamından çıkartıldı.
Ama, yukarıda da zikrettiğimiz üzere, zaten yasal düzenleme yapılamadan önceki son bir kaç yıl içinde uzlaşmalarda teamülen vergi asıllarında indirim yapılmıyordu. Ancak, “Uzlaşmanın Kesinliği İlkesi” değimiz bir yasal bağlayıcılık nedeniyle; vergi asılları da uzlaşma listesinde yer aldığı için indirime tabi tutulmasa dahi uzlaşılan vergi ve cazalar için yargı yoluna gitmek mümkün değildi. Buna da “Uzlaşmanın Kesinliği İlkesi” denilmektedir. Yani, uzlaşılan vergi ve cazalar için hiç bir merciye itiraz ve şikayet edilemez, yargı yoluna giderek dava açılamaz.
Bu durum, şöyle bir sorunsala sebebiyet veriyordu! Mükellef, uzlaştığında vergi aslında her hangi bir indirim almadığı için bu yönde bir avantaj sağlayamıyor, ancak vergi asılları da vergi cezaları ile birlikte uzlaşmaya konu olduğundan dolayı “Uzlaşmanın Kesinliği İlkesi” nedeniyle vergi yargı mercileri nezdinde dava yoluna gidilemiyordu. Aslında, bu durum, son yıllarda uzlaşma komisyonlarında vergi aslında hiçbir indirim yapılmaması nedeniyle de, mükellefi bir ikilemde bırakıyor, hatta mağdur ediyordu.
Tabi ki, yukarıda da belirttiğimiz üzere; 7524 sayılı yasa ile “vergi asıllarının” uzlaşma kapsamından çıkartılmasının sebebi, mükellefi bu ikilemden kurtarmak veya bu mağduriyeti ortadan kaldırmak değildi. Temel gerekçe, büyük firmaların vergi asıl ve cezalarının uzlaşma komisyonlarında tamamının silinmesinin yarattığı kamu vicdanındaki rahatsızlığı izale etmekti. İş bu yasal düzenlemeden sonra; vergi asılları teknik olarak uzlaşma kapsamından çıkartıldığı için mükellefin uzlaşma konusunda farklı yol ve stratejiler geliştirmesi de mümkün hale gelmiştir.
Şöyle ki; şu an itibariyle yine yazılı olmayan kurallar çerçevesinde; teamülen, vergi cezalarının %80’i uzlaşma komisyonlarında silinmektedir. Ne vergi ziyaı cezasına, ne de özel usulsüzlük cezasına gecikme faizi de işlemediği için mükellefin, vergi cezaları için uzlaşıp, vergi aslı için dava açması mümkün hale gelmiştir. Zira, vergi aslı yasal olarak uzlaşma kapsamında yer almadığı için “Uzlaşmanın Kesinliği İlkesinin ” bağlayıcılığı çerçevesinde yargı yoluna gitme yasağı bulunmamaktadır.

Mükellef, vergi ziyaı ve özel usulsüzlük cezaları için uzlaşma yoluna giderek %80 lik bir indirim aldıktan sonra, tabir caizse riskini minimize ederek, sadece vergi aslı için dava yoluna gidebilecektir. Örnek vermek gerekirse; 100.000.000 TL vergi aslı, 100.000.000 TL Vergi Ziyaı Cezası ve 10.000.000 TL Özel Usulsüzlük cezasının yazıldığı bir senaryoda, mükellef, uzlaşmaya müracaat ederek , vergi ziyası cezasını 20.000.000 TL’ye Özel Usulsüzlük Cezasını da 2.000.000 TL’ye indirip 100.000.000 TL vergi aslı için yargı yoluna gidebilecektir.
Elbette mükellef, yüzde yüz emin olduğu bir hukuki sakatlıktan dolayı, hem vergi aslı , hem de vergi cezaları için bir bütün olarak yargı yoluna müracaat edebilecektir. Burada, davanın kazanılma ve kaybedilme riskinin çok iyi analiz edilmesi gerekmektedir. Zira, vergi davasının kazanılma ihtimali ortada ise veya daha düşük oranlarda ise; vergi cezaları için uzlaşıp vergi aslı için dava yoluna gitmek en mantıklı yoldur.
Vergi cezaları için uzlaşıp, vergi aslı için de dava yoluna gidilmesi halinde; vergi asılları açısından riske edilmiş herhangi bir durum da söz konusu olmayacaktır. Çünkü, zaten vergi aslı için uzlaşma hakkı yasal olarak mümkün değildir. Kazanma ihtimali zayıf da olsa, tabir caiz ise mükellef, dava yoluyla bir şansını denemiş olacaktır.
Öte yandan, şunu da belirtmem gerekir ki, mükellef dava yoluna baş vurduğunda kendisine kesilen vergi ve cezalar için yürütme otomatik olarak durup, 1. Derece Mahkeme Kararı verilinceye kadar, vergi dairesinin herhangi bir yasal takip başlatma ihtimali yasal olarak mümkün değildir. Yani, 1 Derece Mahkemesi olan Vergi Mahkemesinin kararı, mükellefin aleyhine çıkıncaya kadar vergi dairesi, haciz ve icra işlemleri başlatamaz. Mükellefin, 1. Derece Mahkemeyi kaybetmesi halinde, İstinaf ve Danıştaya müracaat etmiş olsa bile yürütmeyi durdurma kararı verilmez ise vergi dairesi , Vergi Mahkemesi kararı üzerine, önce iki nolu ihbarnameyi gönderir ve ödeme gerçekleşmez ise yasal takip başlatır.
Diğer bir husus ise, mükellef vergi cezaları olan Vergi Ziyaı Cezası ve Özel Usulsüzlük Cezası için uzlaşıp vergi aslı için yargı yoluna gittikten sonra davayı kazanırsa ne olacak? Bahse konu yasal değişiklikten sonra ortaya çıkan ilginç bir durum da bu senaryoda ortaya çıkmaktadır. Çünkü mükellef, mahkeme kararı ile yapılan cezalı tarhiyatın hukuka aykırı olduğunu ortaya koymakta ve ispatlamaktadır. Vergi Ziyaı Cezası da, vergi aslına bağlı olarak kesilen fer’i bir ceza olduğuna göre, vergi aslının hukuka aykırı olduğu mahkeme kararı ile kanıtlandıktan sonra, buna bağlı olarak kesilen ve uzlaşılan Vergi Ziyaı Cezasının akibeti ne olacak? Vergi aslının mahkeme kararı ile hukuka aykırı olduğu ortaya konulduysa, bunun ayrılmaz bir parçası olan vergi ziyaı cezasının da otomatik olarak hukuka aykırı olması icap eder.
Ancak, bu sefer başka bir sorunsal ile karşı karşıya kalıyoruz. Vergi zıyaı cezası için uzlaşma yoluna gittiğimizden dolayı “Uzlaşmanın Kesinliği İlkesi” elimizi kolumuzu bağlar mı? Yukarıdaki senaryo üzerinden hareket edersek, 100.000.000 TL vergi ziyaı cezası uzlaşma neticesinde 20.000.000 TL’ye düşmüştü. Mükellef de riskine minimize ederek vergi ziyaı cezası için uzlaşmış vergi aslı için dava yoluna gitmişti. Vergi aslı için açtığı davayı kazanan mükellef, daha önce uzlaşıp 20.000.000 TL’ye düşürmüş olduğu Vergi Ziyaı Cezasını geri alabilecek mi? Bu yasal olarak mümkün mü?
Bize göre, her ne kadar “Uzlaşmanın Kesinliği İlkesi” olsa da ve bu ilke kapsamında uzlaşılan vergi ve cezalar için prensip olarak herhangi bir merciye itiraz ve şikayette bulunulamayacak olsa da Vergi Usul Kanunun düzeltme hükümleri kapsamında , uzlaşılan vergi ziyaı cezası için düzeltme talebinde bulunulabileceği ve idarenin düzeltme talebini red etmesi halinde bunun da, yani kalan bakiye olan 20.000.000 TL’nin de yeniden dava konusu edilebileceğini mülahaza etmekteyiz.
Konuyu daha fazla teknik ayrıntıya boğmadan, okuyucu kitlesinin anlayacağı bir çerçevede kalarak, her an işletmememizin karşısına çıkabilecek vergi ve vergi cezaları için yeni bir düzenleme ve sistematiğin devrede olduğunu hatırlatmak ve konuya farklı bir bakış açısı kazandırarak dikkat çekmeye çalıştım.
Faydalı olması dileğiyle…